Vrije advocaatkeuze op de schop

Zoals bekend wordt het systeem van de gefinancierde rechtshulp door de minister voor Rechtsbescherming (!) bij het grof vuil gezet. Hoe dat gaat aflopen is nog onzeker maar de kwalijke gevolgen dienen zich al steeds meer aan.
Zo is het ook in het strafrecht afgelopen met de vrije advocaatkeuze, toch een vrij elementair beginsel in een rechtsstaat.

Nog niet zo heel lang geleden was het voor een verdachte die op toevoegingsbasis werd bijgestaan mogelijk om met regelmaat zijn advocaat in te ruilen voor een ander. Ik ken zaken waarin 10 tot 15 advocaten actief zijn geweest. Extreem was een zaak waarin de verdachte (gedetineerd !) kennelijk zo bang was voor de beslissing in hoger beroep dat hij steeds vlak voor de (pro forma/regie) zitting van advocaat wisselde, waarop de inhoudelijke handeling even zoveel keer werd uitgesteld, in totaal 12 keer. Dat het niet aan de kwaliteit van de advocaat lag bleek uit het feit dat hij ook net zo gemakkelijk weer terug ging naar een eerder optredende advocaat. Het is uiteraard van de gekke dat dit kon, maar de Raad voor Rechtsbijstand (de uitvoerder van het systeem) respecteerde toen nog het beginsel van de vrije advocaatkeuze. Nu niet meer, de Raad is volledig doorgeschoten de andere kant op.

In strafzaken wordt aan de pro deo advocaat een vast honorarium betaald, het zogenaamde forfait, met vaste toeslagen voor bepaalde werkzaamheden. Er wordt uitgegaan van maximaal 24 uur werk om een meervoudige kamer zaak “te draaien”.
In het geval dat de cliënt één of meer keer van advocaat wisselt zijn die 24 uur uiteraard snel “opgesoupeerd”, elke nieuwe advocaat moet in ieder geval weer het dossier bestuderen.
De advocaat kan aan de Raad voor Rechtsbijstand vragen om meer dan 24 uur te gaan vergoeden; wanneer de Raad akkoord gaat wordt er op uurbasis afgerekend. De Raad hanteert echter bij de beoordeling van een verzoek om meer dan 24 uur te vergoeden alleen het criterium “juridische complexiteit”. Is de zaak niet juridisch complex dan kan een verdachte nog steeds (vaak) van advocaat wisselen, de advocaten zullen dan wel met zijn allen de vergoeding voor 24 uur werk moeten delen, ook al hebben ze in totaal veel meer uren gewerkt. Zo kan de uurvergoeding tot een onaanvaardbaar laag bedrag dalen.
Recent nam ik een niet-complexe zaak over waarin de vorige advocaat aangaf 22 uur te hebben gewerkt, Zou ik ook 22 uur nodig hebben dan wordt het honorarium voor 24 uur vergoed, terwijl er 44 uur gewerkt is.

Bijkomend probleem is dat de advocaat die meent dat een zaak juridisch complex is maar moet afwachten of de Raad dat ook vindt. Terwijl het werk per direct gedaan moet worden.
Wanneer de Raad in juridisch complexe zaken wel elk uur vergoedt worden vaak nog steeds niet de uren vergoed die het gevolg zijn van een overstap naar een nieuwe advocaat. Bestuderen van het dossier is al door de eerste advocaat gedaan, de tweede moet dat maar in zijn eigen tijd doen, redeneert de Raad.

Steeds meer advocaten worden dus huiverig om pro deo op te treden, want per overstap van de cliënt daalt de uurvergoeding. Ook nemen advocaten liever geen zaken meer over wanneer er al veel uren aan de zaak zijn besteed, omdat dan met elk meer gewerkt uur de vergoeding per uur daalt. Het gaat dan soms zelfs om een honorarium van 20 euro per uur. Bruto/bruto.

Het gevolg van deze aanpak van de Raad is dat het voor verdachten steeds lastiger zal worden om van advocaat te wisselen, terwijl er goede redenen voor zo’n wissel kunnen zijn.
Frequent overstappen is nergens voor nodig maar het zou zeker mogelijk moeten zijn in een strafzaak 2 keer van advocaat te veranderen zonder financiële consequenties voor het honorarium.
De werkwijze van de Raad brengt het beginsel van de vrije advocatenkeuze op een scherp hellend vlak.
Uiteraard geldt dit alles niet voor de verdachte die zelf voor zijn rechtsbijstand betaalt, maar dat levert alleen maar een extra nare smaak op: wie kan betalen heeft ook in het strafrecht meer rechten. Rechten in strafzaken zouden niet te koop moeten zijn.

Peter Plasman

Peter Plasman

strafrechtadvocaat bij Plasman Advocaten